Po  zakończonej  sobotniej  konferencji  programowej  prowadzonej  przez  tow.  Mirosława   Nizielskiego   młodzi  ludzie  z  organizacji  z  kraju   zachęceni  przez  tow.  Jerzego  Kołomyjca  i  jego  towarzysza   z  Bydgoszczy   postanowili   zapoznać  się  z  trzema    znaczącymi  miejscami  pamięci  PPS  w  Warszawie .   Pomysł  był  dobry   w  obecnej   filozofii  testów  - tylko  3  miejsca,  którymi   naszpikowane   jest  według   nauczycieli  też  nauczanie   historii -  byle  szybko,  byle  zdać  egzamin.  Okazał  się  że  zaliczyliśmy  raczej  fragment  serialu   „Najdłuższej   walki  lewicowej  partii  w  historii   środkowej  Europy”.    Najpierw   odwiedziliśmy   na  Cmentarzu   Powązki   Cywilne  grób  współzałożyciela  PPS  na  Kongresie  Paryskim  w   1892  roku  tow.  Bolesław   Limanowskiego  -  uczestnika  powstania  styczniowego,   historyka   i  senatora  II  Rzeczpospolitej.  Wielu   związkowcom  polskim  kojarzy  się  jego  ulica  w  Warszawie  z   Centrum  Partnerstwa  Społecznego  DIALOG.  Tak  to  koło  sprawiedliwości   społecznej   wyrównało  rachunki   z  prawicą ,  która  senatora  Limanowskiego   i  jego  kilku  towarzyszy   zabarykadowała   na  Placu  Trzech  Krzyży,  żeby  uniemożliwić  wybór  prezydenta  Narutowicza .  Dopiero  idący  na  odsiecz  pochód   PPS   zmusił   policję  do  ukrócenia  burd  mimo   skrytobójczego  zamachu  na  chorążego  pochodu  i  stąd  w  gwarze  przedwojennej  PPS  był  to  plac  Czterech  Krzyży .  

   Następnie  odwiedziliśmy   na  tym  Cmentarzu   grób  przedwojennego  przywódcy  PPS    tow.   Kazimierza   Pużaka,  bojowca   Organizacji  Bojowej   PPS,  prawnika,  posła  w  II  Rzeczpospolitej,  przewodniczącego  Polskiego Państwa  Podziemnego   i  uczestnika  procesu  16  w  Moskwie,    niewyjaśnionej   ofiary  czystek   czasu  stalinowskiego.  Niestety  ze    względu  na  grafik  nie  zdążyliśmy  odwiedzić  grobowca  rodziny Tołwińskich   - obecnie  zdekomunizowanego  powojennego  prezydenta  miasta  - bohatera  dużej  akcji  ukrywania  Żydów  w  WSM  i  jej  przybudówkach  takich   jak  Społeczne Przedsiębiorstwo Budowlane.

    Trzecim  etapem   było  odwiedzenie  osiedli   Warszawskiej   Spółdzielni   Mieszkaniowej  ( WSM)   w  centrum  dzielnicy Żoliborz.  Zobaczyliśmy  tam  tablice  pamięci  pisarki dziecięcej  Marii   Kownackiej   animatorki  artystycznej  opieki  nad  młodszymi   dziećmi  w  tym  w  czasie  Powstania.   Na  jej   książeczkach  wychowało  się  w  Polsce  parę   pokoleń  młodzieży .   Przechodząc   obok  pierwszego  przedszkola   społecznego  w  II  RP   doszliśmy    pod  tablicę   poległych  w  pierwszym  boju  powstania   warszawskiego   żołnierzy   batalionu  OW PPS  im.   gen.  Jarosława   Dąbrowskiego   przy  ścianie  byłej  kotłowni  WSM .  Następnie  przeszliśmy  obok  tablicy  tow.  Adama  Próchnika ,  historyka  PPS  a  zarazem  współtwórcy  okupacyjnej    formacji   Polscy  Socjaliści  przekształconej  w  RPPS.     Dzięki  pomysłowi   tow.  Jerzego    Kołomyjca   złożyliśmy  też  symboliczny  kwiat  pod  tablicą  tow.  Jana  Mulaka ,  jednego  z  dowódców  PAL ,  szefa  wydawnictw  PPS,   twórcy  i  trenera  - Wunderteamu  ,   senatora  - seniora  w  III RP  i  poprzedniego  przewodniczącego  PPS.   To  była  też  dobra  lekcja  historii  jak  działał  genialny   pomysł  PPS  jeszcze  z  czasów  rewolucji   1905  roku  a   został  dobrze   skopiowany  przez  ostatnią  komendą  AK.   W  czasie  okupacji   trudno  było  służbom  gestapo   aresztować   działaczy  PPS  w  czworoboku   budynku  Krasińskiego  18  ponieważ   mogli   po  linach  lub  prześcieradłach  niepostrzeżenie  uciec  na  jedną z  trzech  bocznych  ulic. 

   Wniosek  towarzysza   z  Łodzi,   żeby   delegacja   warszawska  pojawiła   się  na  uroczystości  obchodów   walk  czerwcowych   rewolucji   1904 – 1907  roku  jest  jak  najbardziej  właściwy  dla  docenienia   niełatwych  losów  tej  znaczącej   stolicy polskiego   włókiennictwa.   Dobrze  by  było  przy  okazji  przypomnieć   jaki   dramat  dotknął  Łódź  w  pierwszym  okresie  polskiej  prywatyzacji.     Jako  starszy  towarzysz  uważam ,   że  należałoby  też  spojrzeć  szerzej  na  dorobek   PPS  w Łodzi  w  tym    losy  redakcji  „Robotnika”,   krwawszej  niż  warszawska   rewolucji  1904 – 1907 r.  w  Łodzi ,  promieniowanie   ideologii  socjalistycznej  na  okoliczne  miasta  zagłębia  włókienniczego,  walkę  o  lewicowy  zarząd  miejski   i  budownictwo   społeczne.

    Z  towarzyszem  z  Gdańska   wymieniono  wskazówki  jak  szukać  rozproszonych  danych  historycznych   o  tow.  Alfredzie  Przybój – Jareckim,   bohaterze   walk  „Czerwonych  Kosynierów”   Gdyńskich,  konspiracji  PS  i   RPPS   na   warszawskim  Żoliborzu ,  odważnym   wywiadowcy  AK   na  terenie  hitlerowskich  Niemiec,  członku  władz  odrodzonej   PPS  i  pośle  Sejmu   KRN .

    Był   jednym  z  pierwszych   towarzyszy,  który  zgłosił  się  na  apel   tow.  E.  Osóbki – Morawskiego  w  1990  roku  o   reaktywację  krajowej  PPS .   Wizyta  u  niego  i  jego  żony  będących  już  wtedy  w  domu  kombatanta  miała  cel  polityczny  aby  osobiście  dostarczyć  przesyłkę  książek  od przewodniczącego  partii   i  zarazem   przekonać  kręgi  krajowe  i  zagraniczne,  że   ostały  się  przyczółki   starej  PPS mimo  50  lat  trwania  PRL .  Czuło  się  ten  dotyk  historii  u  człowieka,  który  wreszcie  doczekał  się  reaktywacji   swojej   partii  -  w  tym  przypadku   PPS –11  i   tego,  że  interweniowaliśmy  przeciw  zamachowi  na  nazwę  ulicy  imienia  tego   historycznego  batalionu  w  Gdyni.   Dyskutowaliśmy,  o  losach  kombatantów   RPPS  i  OW PPS  z  Powstania  Warszawskiego ,  dwu  liniach  programowych    Zaremby   i  Ciołkoszów   oraz  wydaniu  Dwutomowych  wspomnień,  pod  redakcja  Jana Mulaka.    Martwiło,  że  nowi  członkowie  partii  z  Wybrzeża  jakoś  zostali  przybici  skutkami  prywatyzacji  przemysłu stoczniowego  oraz  żeglugi  i nie  w  głowie  im  postaci i dokonania  :  Kazimierza   Rusinka,   komisarza  Franciszka  Sokoła  czy  naszego   bohatera  Alfreda   Przybój  – Jareckiego.   Wspominał,  że   przecież  o  skuteczności  tej  obrony,  która  zagrzewała  kraj  do  walki  przez  ileś  dni  września  1939  roku  decydowało , też   kobiece  zaplecze spółdzielni  mieszkaniowej  i   służb  pomocniczych  od  wyżywienia,  opieki  medycznej  i   pomocy  społecznej.     

    Niech  ten   krótki   przegląd  dokonań   i   upamiętnień   podanych  tu  za  ostatnie  100 lat  będzie  wskazówką,  że  walka o  socjalizm  jako  lepszy  ustrój   ma  różne  oblicza  i  daje  wnioski   do  szerokiego   programu  partii   dającego   pomysły  na   skuteczne  zmiany..           

Ryszard  Dzieniszewski           

Wspomnienia   1895  - 1939   Stanisław Tołwiński   wyd.  PWN    1970  r.

P.P.S.  Wspomnienia  z  lat  1918 – 1939    t.1 i 2    Książka i Wiedza  1987 r.

Bieg   mimo  przeszkód    Jan  Mulak     1988  r.

Krawędź  ciemności    E.  Osóbka – Morawski    1989  r. 

Polska  Lewica  socjalistyczna  1939 – 1945     Jan  Mulak   1990 r. 

Powstanie  sierpniowe   Zygmunt   Zaremba      wyd.  Rytm  1990  r.

Polski  ruch  socjalistyczny   1939 – 1945   K. Dunin – Wąsowicz  wyd.  IH PAN   1993 r.

Polska  Partia  Socjalistyczna  w  latach  wojny i okupacji  1939 – 1945  t 1 i t 2  + supl.  p. k. Jana Mulaka 2004 r.  

Polskie  uchodźstwo polityczne  Anna   Siwik   2004 r  

Socjaliści   w  Powstaniu  Warszawskim    Kom.  Historyczna  PPS    2004 r.

Polska Partia Socjalistyczna  i  organizacje  z   nią  związane    Zbigniew Szczygielski  wyd. PPS  2005 r.  

85  lat  WSM   -   wyd.  WSM  2007  r.

Żoliborz  Przewodnik Historyczny    wyd.   Dz.  Żoliborz  2008 r. 

Adam  Ciołkosz .  Portret  polskiego  socjalisty.  Andrzej  Friszke    2011  r. 

Kazimierz Pużak    Wspomnienia  1939 - 1945   wyd.  2012 r.