Podstawowym celem polskich socjalistów od chwili powstania w 1892 r. PPS była walka o niepodległe państwo i demokrację parlamentarną. Powyższy cel towarzyszył partii przez wiele lat. W rezolucji uchwalonej na XIV Zjeździe PPS  zaboru rosyjskiego we wrześniu 1918 roku w obliczu zbliżającej się wolności stwierdzono, że „ … w każdej sytuacji politycznej proletariat polski w mieście i na wsi wytęży wszystkie siły by urzeczywistnić swoje cele na rodowo-polityczne  a więc usunąć z granic kraju wojska okupacyjne, dźwignąć zjednoczoną i niepodległą Republikę Ludową obejmującą wszystkie ziemie polskie, Republikę, w której kultura polska znajdzie warunki niezbędne do wszechstronnego rozwoju, a klasa robotnicza przystąpi do realizowania socjalistycznego programu społecznego.”/1/ Praktyczną realizacją powyższego programu było powstanie i działalność Tymczasowego Rządu Ludowego  Republiki Polskiej na czele z socjalistami :: Ignacym Daszyńskim w Lublinie w dniu z 6 na 7 listopada 1918 r. i 18 listopada 1918 r. w Warszawie z Jędrzejem Moraczewskim.

16 stycznia 1919 roku podał rząd do dymisji. Piłsudski jako Tymczasowy Naczelnik Państwa w obliczu rozpoczynających się rokowań pokojowych w Paryżu i potrzebę konsolidacji wewnętrznej państwa powołał na premiera rządu Ignacego Paderewskiego cieszącego się dużym poparciem stronnictw prawicowo-zachowawczym, wybitnego pianisty, obrońcy polskości i odzyskania niepodległości przez Polskę. W chwili odzyskania niepodległości polski ruch socjalistyczny o jednym programie składał się z trzech partii: PPS Królestwa Polskiego, PPSD Galicji i Śląska Cieszyńskiego i PPS zaboru pruskiego. W takiej sytuacji powstała pilna potrzeba jego zjednoczenia. Nastąpiło ono na Kongresie w dniach 27-28 kwietnia 1919 r. w Warszawie. Powstała nowa PPS. Socjaliści osłabieni dymisją rządu Moraczewskiego i niekorzystnymi dla socjalistów wynikami wyborów do Sejmu Ustawodawczego w dniu 26 stycznia 1919 r. poczuli się przez zjednoczenie mocniejsi. Nowa partia stając się partią masową o ogólnopolskim zasięgu przekroczyła 50 tysięcy członków.

     Poczynając od listopada 1918 r. do grudnia 1922 r. funkcję Naczelnika Państwa sprawował Józef Piłsudski. Głównym jego celem było poszerzenie granic państwa, szczególnie na wschodzie. Dlatego w szybkim tempie budował silne liczne wojsko kierując go do walki o tereny wschodnie. Poczynając od lutego aż do września 1919r.  wojsko polskie systematycznie zajmowało tereny opuszczane przez armię niemiecką. Taką działalność Piłsudskiego aż do zdobycia 9 września 1919r. białoruskiego Mińska popierały władze PPS. Dalszy pochód wojska polskiego na wschód wzbudzał obawę o wywołanie wojny prewencyjnej z Rosją Radziecką. Sukcesy polskiego oręża skłoniły carskiego gen. Antona Denikina ponoszącego porażki w walce z Bolszewicką Rosją do prośby do Piłsudskiego o pomoc w wojnie. Piłsudski wysłał gen. Karnickiego z misją informacyjną do Denikina.

     25 kwietnia 1920 roku Piłsudski wspólnie z ukraińskimi oddziałami Petlury rozpoczęły ofensywę na Ukrainie. Wojsko polskie i ukraińskie nie napotykając poważniejszego oporu posuwały się szybko naprzód. 7 maja 1920 r. oddziały polskie i ukraińskie weszły do Kijowa. Akcja polsko-ukraińska z nieufnością została przyjęta przez ludność. Jednak zdobycie Kijowa przyjęto entuzjastycznie w Polsce. Bardziej zróżnicowane były reakcje Zachodu. Pełnego poparcia udzieliła Polsce Francja, z mniejszym zaufaniem Anglia.  PPS z zastrzeżeniem poparła wyprawę kijowską.  !8 maja 1920 r. powrócił do Warszawy Józef Piłsudski. Został uroczyście powitany przez premiera Skulskiego a następnie przed kościołem Św. Aleksandra przez duchowieństwo i marszałka sejmu. Wieczorem w wyniku interwencji PPS również w Sejmie ponownie przez marszałka Trąmpczyńskiego. 21 maja 1920 r. odbył się w Warszawie XVII Kongres PPS. Głównym problemem obrad była sprawa udziału PPS w rządzie koalicyjnym.  Obok zwolenników wystąpili zdecydowani przeciwnicy W konsekwencji przegłosowano zgodę na wzięcie udziału w przyszłym koalicyjnym rządzie, choć z zastrzeżeniem, że w wyjątkowych wypadkach. Ponadto w dyskusji kongresowej szeroko omawiano sprawę pokoju i wojny.  10 czerwca 1920 r. wojska polskie opuściły Kijów. Wywołało to zaniepokojenie w Polsce. Po ustąpieniu gabinetu Leopolda Skulskiego 23 czerwca 1920 r powstał rząd Władysława Grabskiego.

1lipca 1920 r. na wniosek nowego premiera powołano do życia Radę Obrony Państwa, rodzaj najwyższej władzy państwowej na czas wojny, działającej pod przewodnictwem Naczelnika Państwa. ROP posiadała władzę ustawodawczą i wykonawczą, składającą się z 19 członków. W jej składzie przedstawicielem PPS został wybrany Norbert Barlicki. W zakres władz Rady wchodziło „decydowanie we wszystkich sprawach, związanych z prowadzeniem i zakończeniem wojny oraz zawarciem pokoju.”

Na początku lipca 1920 r. Armia Czerwona przeszła do kontrofensywy na froncie białoruskim. Szybko zbliżała się do terenów etnicznie polskich i wzrastało zagrożenie dla Warszawy. W Białymstoku 30 lipca 1920 r. powstał za zgodą władz radzieckich zalążek polskich władz rewolucyjnych pod kierownictwem Juliana Marchlewskiego Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski /TKRP/ w Białymstoku.

Z inicjatywy Rady Obrony Państwa w drugiej połowie lipca powstał koalicyjny rząd obrony narodowej z premierem Wincentym Witosem i wicepremierem Ignacym Daszyńskim. Działalność PPS skupiała się na budowie i wzmocnieniu   i punktów oporu w Warszawie oraz na jak najszybszym rozpoczęciu rokowań pokojowych z rządem radzieckim. Jednocześnie skupiała się na wzmocnieniu polskich sił zbrojnych. W tym celu prowadziła akcję werbunkową do wojska.  Wielu jej członków znalazło się na linii frontu, gdzie walcząc poległo w boju lub odniosło ciężkie rany. Wśród ochotników byli doświadczeni działacze partii, ministrowie pierwszego rządu polskiego- Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej. Jako przykład może służyć Aleksander Napiórkowski, działacz PPS w Łodzi, poseł do Sejmu Ustawodawczego, członek naczelnych władz PPS.13 lipca 1920 r. wstąpił do Wojska Polskiego w randze porucznika, 18 sierpnia 1920 r. ciężko ranny w czasie szarży szwadronu ułanów, którym dowodził, zmarł tego samego dnia. Po śmierci awansował do stopnia rotmistrza.

10 lipca 1920 r. powstał Wydział Wojskowy PPS, który bezpośrednio podlegał Centralnemu Komitetowi Wykonawczemu. Jego przewodniczącym był Tomasz Arciszewski. Członkami Wydziału byli: Jędrzej Moraczewski, Aleksander Dębski, Rajmund Jaworowski, Marian Malinowski/Wojtek/, Aleksander Napiórkowski, Kazimierz Pużak, Julian Smulikowski, Tadeusz Szturm de Szturm, Zygmunt Żuławski. Większość z nich była osobami wojskowymi, w tym sześciu służyła w legionach. T. Arciszewski wstąpił do Robotniczego Pułku Obrony Warszawy

Do podstawowych zadań Wydziału Wojskowego należało:

„a/ prowadzić werbunek ochotników do wojska celem obrony niepodległego bytu ojczyzny,

„b/ roztoczyć opiekę nad żołnierzem i jego rodziną,

„c/ tworzyć specjalne oddziały wojskowe w porozumieniu z władzami wojskowymi,

„d/podtrzymywać ducha w wojsku za pomocą odezw, pism i artykułów,„e/ tworzyć związki strzeleckie, przygotowujące obronę kraju”.

Do realizacji zadań Wydział miał swoich przedstawicieli przy Okręgowych Komitetach PPS. Ponadto w okręgach partyjnych tworzono Biura Werbunkowe. Na ochotników przyjmowano przede wszystkim członków PPS, poza tym członków Klasowych Związków Zawodowych i sympatyków PPS. Akcja werbunkowa PPS w Warszawie rozpoczęta została 11 lipca 1920 r. Zwerbowanych ochotników kierowano przede wszystkim do jednostek wojskowych –pułków legionowych i pułków POW, których bataliony zapasowe stacjonowały na terenie Dowództwa Okręgu Generalnego Warszawa.

Sieć organizacyjna Wydziału Wojskowego obejmowała prawie całą Polskę. W 27 okręgach partyjnych pełnomocnicy utworzyli okręgowe komisje. W Warszawie Biuro Werbunkowe PPS rozpoczęło już 11 lipca 1920 r. Od polowy lipca do końca października w całym zwerbowano ogółem 1643 osoby. W poszczególnych okręgach zwerbowano osób: 1/ Warszawa -311, 2/ Warszawa podmiejska- 78, 3/ Lwów-430, 4/ Zagłębie Dąbrowskie- 304, 5/ Częstochowa -263, Lublin – 74, 7 Radomsko -33, 8/ Pabianice -75, 9/ Drohobycz- Glinik Mariampolski -56, 10/Inne miejscowości -19. Przeważająca większość zwerbowanych ochotników /1101 osób/ skierowano do 201 pułku piechoty POW w Jabłonnie, w którym dowodził płk Adam Koc. Pozostał skierowano do batalionów zapasowych: 1 pułku piechoty legionów w Jabłonnie, 3 pułku piechoty legionów w Warszawie, 6 pułku piechoty legionów w Płocku. W pułkach zorganizowanych przez PPS zalecano żołnierzom przemawiać do przełożonych słowami „Towarzyszu komendancie”. Wydział Wojskowy PPS obok werbunku ochotników do wojska prowadził organizację grup wywiadowczych, oddziałów dywersyjnych i partyzanckich na tyłach Armii Czerwonej oraz tworzył tzw. Rezerwy robotnicze.

Z inicjatywy Rady Obrony Państwa zorganizowano Związek Obrony Ojczyzny /ZOO/. Zadaniem organizacji było tworzyć przy współudziale władz wojskowych było tworzyć oddziały partyzanckie do akcji dywersyjnych na tyłach Armii Czerwonej. Jej głównym komendantem był Marian Zyndram-Kościałkowski. Przygotowania do powstania Związku odbyły się już w końcu lipca 1920 r. w lokalu „Robotnika” w Warszawie, w którym odbyła się narada członków PPS działających później w jego szeregach. Kierownictwo PPS postanowiło zasilić szeregi ZOO doświadczonymi członkami swej partii. PPS w ramach ZOO utworzyła kilka oddziałów dywersyjna –bojowych. W pierwszej połowie sierpnia Wydział Wojskowy w porozumieniu z Oddziałem II Naczelnego Dowództwa WP zorganizował kilka oddziałów dywersyjno-bojowych i wysłał je na tyły wojsk bolszewickich. W okręgu łódzkim PPS zorganizowała I Oddział Partyzancki ZOO liczący 46 osób, składający się przeważnie z ludzi w wieku od 26 do 35 lat, z czego przeważająca część nie służyła w wojsku. Wydział Wojskowy ponadto organizował grupy wywiadu wojskowego.

Związek Obrony Ojczyzny przygotowywał się również do działalności dywersyjnej na terenie Warszawy na wypadek zajęcia miasta przez wojska bolszewickie. Gromadził w tym celu broń. Taką broń odkryto na Ochocie w Warszawie we wrześniu 1920r, w miesiącu, w którym ZOO został rozwiązany.

W początkach sierpnia 1920 r. kierownictwo PPS powołało do życia na wzór istniejących Komitetów Obrony Narodowej Robotnicze Komitety Obrony. W ten sposób usiłowano przyciągać do akcji obrony organizacje polityczne i zawodowe klasy robotniczej nie znajdujące się pod wpływami PPS. Po powstaniu Robotniczych Komitetów Obrony Wydziały Wojskowe PPS zostały im podporządkowane jako Wydziały Wojskowe Robotniczych Komitetów Obrony. Robotnicze Komitety powstały tylko w niektórych miejscowościach – w Warszawie, Lublinie i w Płocku. Szczególnie aktywnie pracował utworzony 5 sierpnia z polecenia CKW PPS przez Warszawski OKR Robotniczy Komitet Obrony Warszawski. Jego przewodniczący – A. Arciszewski, zastępca przewodniczącego K. Pużak, sekretarz- A. Szczypiorski, członkowie: K. Dobrowolski – przedstawiciel OKR Warszawy podmiejskiej, N. Barlicki – poseł na sejm, Z. Gardecki, R Jaworowski – przedstawiciele Warszawskiego OKR, J. Kwapiński – przedstawiciel Komisji Centralnej Związków Zawodowych, F. Perl – poseł na sejm, B Ziemięcki – przedstawiciel CKW PPS, W. Ziółkowski – przedstawiciel Klubu Radnych Socjalistycznych w Radzie Miejskiej, J. Żerkowski – przedstawiciel kooperatystów. W Lublinie utworzono Lubelski Komitet Obrony Kraju, w skład którego obok przedstawicieli PPS i organizacji powiązanych z PPS weszli przedstawiciele Narodowej Partii Robotniczej.

Działający w kierownictwie PPS Wydział Wojskowy PPS został przemianowany na Wydział Wojskowy Robotniczego Komitetu Obrony Warszawy i 5 sierpnia rozpoczął werbunek ochotników do 1 Robotniczego Pułku Obrony Warszawy. Jego organizatorem był R. Jaworowski. W Warszawie powstało 6 Biur Werbunkowych, które w sierpniu zarejestrowały 1624 ochotników do tego pułku. Przy przyjmowaniu nie wymagano poręczenia dwóch członków PPS. W drugiej połowie sierpnia pułk przemianowano na 202 pp. i po zwolnieniu ochotników nie podlegających poborowi wysłano na front. Podobny oddział do obrony miasta tworzono również w Lublinie. Próbując ocenić napływ ochotników do wojska zwerbowanych przez PPS należy stwierdzić, że był on największy ze środowiska inteligenckiego, szczególnie młodzieży, mniejszy był udział robotników, minimalny ze środowiska wiejskiego, mimo uchwalonej przez sejm dekretu o reformie rolnej.

Oceniając udział PPS w wojnie polsko-radzieckiej w latach 1919-1920, a szczególnie w ofensywie wojska polskiego na Ukrainie, warto zwrócić uwagę na ocenę tego faktu przez ruch socjalistyczny w zachodniej Europie. Ofensywa na Ukrainie spotkała się z dezaprobatą i potępieniem organizacji socjalistycznych.

 

Dr Jan Pytel

  Jesteśmy na FB i YouTube                                      Profil OKW na FB